Άρθρο του Σπύρου Κάκου [2016-01-07]:
Είναι σημαντικό να είσαι ευγενής; Ναι.
Είναι κατάντια η σημερινή δημοκρατία; Ναι.
Είναι οι ευγενείς η ελπίδα μας; Μάλλον. Ίσως.
Τελικά μήπως θα μας σώσουν οι μη ευγενείς; Έτσι φαίνεται.
Ας πάρουμε τα πράγματα όμως από την αρχή...
Η θέση: Οι ευγενείς
Μια φορά και ένα καιρό υπήρχαν οι ευγενείς. Βασιλιάδες, βαρόνοι, δούκες, λόρδοι. Άνθρωποι με τίτλους οι οποίοι έκαναν το παν για να τους διατηρήσουν και να φανούν αντάξιοι τους. Γιατί το να είσαι ευγενής ήταν άμεσα συνδεδεμένο με το να είσαι καλλιεργημένος. Ανεξάρτητα από τις πολιτικές τους πράξεις (κακά παραδείγματα τέτοιων μπορούμε να βρούμε τόσο σε ανθρώπους με τίτλους ευγένειας όσο και σε ανθρώπους χωρίς τέτοιους τίτλους) αυτοί οι άνθρωποι προσπαθούσαν να μορφωθούν, διατηρούσαν τις καλύτερες βιβλιοθήκες και έφταναν στο σημείο ακόμα και να στηρίξουν οικονομικά φιλόσοφους για χάριν απλά της φιλοσοφίας, όπως στην περίπτωση του Καντ.
Όλα φαινόντουσαν να πηγαίνουν μια χαρά.
Όμως μετά κάτι έγινε.
Μετά ήρθε το χρήμα...
Η αντίθεση: Το χρήμα. Ο "λαός"
Και η εξουσία πέρασε στα χέρια ακαλλιέργητων ανθρώπων. Γιατί το να βγάζεις χρήματα δεν έχει καμμία σχέση με το να είσαι καλλιεργημένος. (όχι, η εκπαίδευση δεν έχει σχέση με την καλλιέργεια) Το αντίθετο μάλιστα – όσο πιο καλλιεργημένος είσαι τόσο θέλεις να απέχεις από τις διαδικασίες που παράγουν πολύ πλούτο. Τα κατώτερα στρώματα της κοινωνίας έμαθαν τη δυνατότητα που έχουν να αποκτήσουν εξουσία. Χωρίς να μορφωθούν βέβαια.
Η επιβολή του «σωστού» στους πολλούς πάντα εμπεριέχει ένα είδος ισχύος που οι πολλοί μισούν. Κανείς δεν θέλει να του λένε τι να κάνει. Οι άνθρωποι μιλάνε εναντίον της βασιλείας και της αριστοκρατίας όχι επειδή δεν υπήρξε πρόοδος με αυτά τα καθεστώτα (η επιστήμη καλλιεργήθηκε σε αυτά τα καθεστώτα), αλλά επειδή απλά δεν θέλουν να έχουν κάποιον πάνω από το κεφάλι τους. Και όμως δεν κατανοούν ότι η τυραννία μιας βασιλείας ή αριστοκρατίας δεν συγκρίνεται ούτε κατ’ ελάχιστο με την τυραννία μιας δημοκρατίας, η οποία έχει αποδειχθεί σαφώς πιο σταθερή στις αλλαγές κληρονομική (επί βασιλείας μια επανάσταση άλλαζε τα πάντα κάθε λίγα χρόνια, στη δημοκρατία οι ίδιοι κλέβουν για δεκαετίες και κανένας δεν κάνει τίποτα) από οποιοδήποτε καθεστώς μοναρχίας. Ναι η δημοκρατία είναι ηλίθιο και επικίνδυνο πολίτευμα. Γιατί δίνει την εξουσία στο λαό για το συμφέρον του λαού. Και ο λαός είναι κατά πλειοψηφία ακαλλιέργητος. Το σωστό πολίτευμα πρέπει να διασφαλίζει με κάποιο τρόπο ότι οι αποφάσεις θα λαμβάνονται από τους σοφούς ανθρώπους στον εκάστοτε τομέα. Ιδανικό πολίτευμα είναι αυτό που συνδυάζει τα καλύτερα χαρακτηριστικά της μοναρχίας (κάποιος με εξουσία να επιβάλλει τις σωστές αποφάσεις), της αριστοκρατίας (οι καλύτεροι λαμβάνουν τις αποφάσεις) και της πολιτειοκρατίας (η εξουσία πηγάζει από το λαό για το συμφέρον της πολιτείας και όχι του λαού - στο οποίο συμφέρον θα πρέπει να οριστεί ότι εμπεριέχεται και η καλλιέργεια των ανθρώπων από καλλιεργημένους ανθρώπους). Ο Σωκράτης το είπε τόσες φορές που τελικά τον σκότωσαν: Οι σοφοί θα πρέπει να παίρνουν τις αποφάσεις για τα θέματα που γνωρίζουν. Είναι δύσκολο να βρεις αυτούς τους σοφούς; Ναι. Αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι θα πρέπει να δώσουμε κάθε εξουσία στους αμόρφωτους.
Τις παλιές μέρες είχαμε βαρόνους να γιορτάζουν την τέχνη στα κάστρα τους. Ευγενείς να συνέρχονται κατά ομάδες για να ακούσουν μουσική δωματίου ή να ανταλλάξουν απόψεις για μεταφυσικά θέματα. Λόρδους να έχουν εκατοντάδες πολύτιμα βιβλία σε τεράστιες βιβλιοθήκες. Βασιλιάδες που προσπαθούσαν να μείνουν στην ιστορία χορηγώντας την κουλτούρα με κάθε δυνατό τρόπο. Τώρα έχουμε τον κάθε τυχάρπαστο, αμόρφωτο, ακαλαίσθητο να θεωρείται «μορφωμένος» επειδή τελείωσε την υποχρεωτική εκπαίδευση του κράτους, να ταξιδεύει στην πρώτη θέση των αεροπλάνων, να διοικεί εταιρίες, να χρηματοδοτεί πανεπιστήμια, να αποφασίζει για το αν οι ιδέες των άλλων θα υλοποιηθούν, να αποφασίζει για τις τύχες ολόκληρων λαών.
Οι αμόρφωτοι άνθρωποι ήταν πάντα η πλειοψηφία.
Το πρόβλημα είναι ότι τώρα έχουν την εξουσία.
Καλή μας τύχη.
Σύνθεση: Οι μάζες ακούνε τους σοφούς;
Σοφοί άνθρωποι προσπαθούν κατά καιρούς να σπάσουν το φράγμα της ηλιθιότητας και να ενημερώσουν τις μάζες για το λάθος μονοπάτι που ακολουθούν. Το πόσα έχουν κατορθώσει είναι δύσκολο να εκτιμηθεί. Οι μάζες είναι ηλίθιες και μπορούν να καθοδηγηθούν με τα κατάλληλα εργαλεία. (δεν συζητάω εδώ το πόσο καλοί σαν άνθρωποι είναι τα άτομα που αποτελούν τις εν λόγω μάζες: η καλοσύνη συνδέεται και με την ικανότητα να σκέφτεσαι ή να έχεις την επιλογή να είσαι κακός οπότε δεν υπάρχει μία ξεκάθαρη απάντηση σε αυτό το ερώτημα – συνήθως όταν κάποιος «καλός» άνθρωπος αποκτά εξουσία γίνεται χειρότερος από ζώο) Μπορεί οι μάζες να σκότωσαν το Σωκράτη και το Χριστό, αλλά τώρα προσπαθούν να κατανοήσουν τις διδαχές τους. Οι μάζες μπορεί να μην κατανοούν τον Καντ και τον Χάιντεγκερ, αλλά τα όσα είπαν και έγραψαν με κάποιο μεταφυσικό τρόπο ασκούν μία μεταφυσική πίεση προς τη σωστή κατεύθυνση. Οι μάζες μπορεί να μην το παραδεχθούν ποτέ, αλλά υποσυνείδητα κατανοούν ότι είναι ηλίθιες και αναγνωρίζουν την ανάγκη τους να καθοδηγηθούν. Οι μάζες έχουν την τάση να σκέφτονται λιγότερο και αυτό τις κάνει περισσότερο δεκτικές στο να αποδεχθούν τον κόσμο και το νόημα και το σκοπό του. Απλοί άνθρωποι είναι αυτοί που κατανοούν καλύτερα τα μηνύματα των σοφών για αγάπη, συμπόνοια, συγχωρεση. Ίσως με αυτή την έννοια οι μάζες να είναι η ελπίδα του κόσμου.
Επίμετρο ελπίδας: Οι "τρελοί" θα μας σώσουν
Κάθε εποχή ενώ όλοι οι "πολιτισμένοι" άνθρωποι προσπαθούσαν να επιβάλλουν ο καθένας τη γνώμη του στους άλλους, υπήρχαν κάποιοι "τρελοί" οι οποίοι κυκλοφορούσαν ρακένδυτοι ανάμεσα στον κόσμο διδάσκοντας "άσχετα" και φανομενικά "ανούσια" πράγματα περί αγάπης. Οι βασιλιάδες ωστόσο πάντα σεβόντουσαν και με έναν περίεργο τρόπο φοβόντουσαν τους απλούς αυτούς ανθρώπους. Οι άνθρώποι ισχύος πάντα έβλεπαν με ένα δέος αυτούς τους γραφικούς «τρελούς» που κυκλοφορούσαν μόνοι τους στην έρημο. Άλλωστε απλοί ψαράδες ήταν αυτοί που μετέδωσαν το μήνυμα του Χριστού στον κόσμο. Και σε τελική ανάλυση οι σοφοί άνθρωποι δεν ενδιαφέρονται για κανένα από τα παραπάνω.
Είμαστε όλοι Ένα.
Ως εν ουρανόν και επί της Γης…
(c) Φιλοσοφικά Τηλεγραφήματα - Φιλοσοφικός σχολιασμός της επικαιρότητας…
